Negatif Haklarımız Nelerdir?
Hadi bir soru sorayım: Negatif haklar nedir, hiç düşündünüz mü? Yani, her zaman olumlu şeyleri beklerken, bu sefer biraz da kötü haklardan bahsedelim mi? Kendime göre en azından, her şeyin iki tarafı olduğuna göre bu negatif haklar da bir o kadar önemli. Yoksa, her şeyin her zaman harika olması gerekmez, değil mi?
Geçen gün bir kafede, bir arkadaşım bana söyledi: “Herkes haklarından bahsederken, bir de negatif haklarımızı konuşalım mı? Mesela, ‘Benim kimseye karşı iyi olma zorunluluğum yok!’ gibi haklarımız var mı?” Dedim, ‘Hakikaten ya, neden hep iyi olmaya çalışıyoruz ki?’
İyi Olmak Zorunda Mıyız?
Şimdi, arkadaşlar… Her an herkesin en iyi versiyonu olmak zorunda mıyız? Hani o ‘pozitif ol, hayatı sev’ gibi tavsiyeler yok mu? Ya da ‘daha iyi bir insan olmak için her gün bir adım at’ falan? Hadi oradan! Negatif haklarımız, bazen insanın içini rahatlatabilir. Mesela, “İyi bir insan olmak zorunda değilim” demek, günün sonunda büyük bir rahatlama hissi yaratabilir.
Bazen gerçekten de kimseye karşı pozitif olma zorunluluğum yok. Ama tabii, kimseye bunu söyleyip insanları üzmeye de niyetim yok. Ama içimden “Bugün gerçekten kimseyle yüzleşmemek için negatif haklarımı kullanmalıyım,” diyorum.
Bir gün, ofisten dönüşte, otobüste en ön koltukta oturan ve herhalde hayatındaki tüm yorgunlukları yüzüne yansıtmış olan bir adama bakıyorum. Yorgun. Biraz asabi. Ve tam o anda, içimden şöyle dedim: “Vallahi şu an onun negatif hakkını alıp, her şeye biraz ara vermesini istiyorum.” Hiç kimseye karşı bir şey hissediyorum, ama aynı zamanda bu kadar kötümser olmanın, insanın kendi hakları arasında yer alması gerektiğini düşündüm.
Herkese “Hayır” Dediğimiz Anlar
Bir de “hayır” demek hakkımız var değil mi? Düşünsene, bazen gerçekten istemediğin bir şey için seni zorla ikna etmeye çalışıyorlar. “Hadi ya, neden böyle yapıyorsun? Biraz daha yardım et!” Birisi sana sürekli bir şeyler öneriyor ve sen “Hayır!” diyemiyorsun, çünkü kimse kırılmasın diye.
Oysa ki, aslında hayır demek de bizim negatif hakkımız. “Hayır, bugün o etkinliğe katılmak zorunda değilim!” veya “Evet, şu an sana yardım edemem, çünkü biraz kendime vakit ayırmam lazım!” Hani bazen de içimden “Ne kadar harika bir insanım, hep yardım etmek zorundayım” diyerek takılıyorum ama asla kendimi zorlamıyorum, çünkü gerçekten istemediğim bir şey yapmanın kimseye faydası yok. Kimseyi üzmeden, gayet pozitif bir şekilde hayır diyebilmek, negatif hakkımı kullanmak demek. Bu da bence kesinlikle hayatı kolaylaştıran bir hak!
Bir konuşma:
Ben: “Bugün gerçekten kimseye yardımcı olamam, biraz boşluk yaratmam lazım.”
Arkadaşım: “Ama neden? Kötü bir şey mi var?”
Ben: “Hayır, sadece kafamı toplamak istiyorum. Negatif hakkımı kullanacağım!”
Arkadaşım: “Vay be, ne kadar yaratıcı bir yaklaşım!”
Vallahi doğru, ben bile bu cevabı verdiğimde kendime şaşırdım.
“Negatif Haklarımızı” Kullanarak Kendimize Alan Yaratmak
Bir gün, gerçekten yalnız kalma hakkımı kullanarak evde kaldım ve asla kimseyle görüşmedim. Bu durumda kimseyi kırmadım, ama bazen sadece kendi iç dünyama odaklanmak istiyorum. Gözlerim kapalı, derin düşüncelere daldım ve birden fark ettim ki negatif haklarım aslında içsel özgürlüğüm. Bunu kavradığımda, negatif hakların ne kadar önemli olduğunu bir kez daha düşündüm.
Bir ara başımda ofiste 20 tane işi halletmek zorunda kalıyordum. Hani o “bir işimi bitirince bir diğeri hemen geliyor” durumu var ya, işte o anları yaşayan herkes bilir. O anda “Hayır” diyememek, negatif hakkımın farkına varamamaktı. Sonra bir gün, ofiste benden işler bekleyen birine bakıp, “Bu hafta ne yapabilirim, sana yardımcı olamam, özür dilerim.” dedim. Ve gerçekten daha hafif hissettim. Çünkü, bu noktada negatif hakkımı kullanmış oldum.
Negatif Haklarımızın Toplumda Yeri
Toplumun bize yüklediği birçok olumlu zorunluluk var: Hep pozitif ol, hep güler yüzlü ol, başkaları için hep iyi şeyler yap… Peki ya bu yüklerin altında kalmamak için zaman zaman negatif haklarımızı kullanabilir miyiz? Bence kesinlikle kullanmalıyız! Kimseye karşı iyi olmak zorunda değiliz. Bazen kötü olmak da hakkımızdır. Belki de bazen sadece rahat bir nefes alıp hiçbir şey yapmamak da haklarımızdan biridir.
Gündelik hayatın sıkıcı, sürekli baskı yaratan temposundan kurtulmak için negatif haklarımızı savunmak, bizi gerçekten daha huzurlu hale getirebilir. Çünkü, asıl önemli olan da bu; kendimizi rahat hissedebilmek ve başkalarının beklentilerine boyun eğmemek.
Sonuç Olarak…
İzmir’deki sıcak yaz akşamlarında bir kafede oturup, negatif haklarımı kullanmaya karar verdiğimde, şunu fark ettim: Herkesin kendi sınırlarını çizmesi, zaman zaman “Hayır” diyebilmesi ve biraz bencilce bile olsa kendine odaklanması önemli. Negatif haklarımız, bize bir insan olarak da birer sınır koyma fırsatı sunuyor. Düşünsenize, bazen sadece negatif olmak, hayatın ne kadar güzel olduğunu fark etmemize sebep olabilir. Çünkü, bazen de sadece “hayır” demek gerekiyor.